Verschillen in de samenleving

Door groeiende verschillen in wat mensen hebben, kunnen of willen, komen zij op grotere afstand van elkaar te staan. Steeds meer verschillen zijn niet of moeilijk te rechtvaardigen, terwijl andere verschillen juist meer waardering verdienen. Hoe kunnen zorg en ondersteuning beter inspelen op pluriformiteit en wat is er aan problematische verschillen in gezondheid en welzijn te doen?

Maatschappelijke opgave

Mensen onderscheiden zich op allerlei manieren van elkaar. Die pluriformiteit is vaak iets om te vieren. Wij wezen al eerder op de waarde ervan (RVS 2016). Toch zijn er ook verschillen die problematisch zijn. Bijvoorbeeld als ze elkaar versterken en vergroten of als steeds dezelfde mensen het onderspit delven. Tegenstellingen ogen dan onoverbrugbaar of raken juist uit het zicht doordat groepen van elkaar verwijderd raken (SCP 2014a). Geleidelijk ontstaat maatschappelijke polarisatie, soms over meerdere generaties heen: de haves versus de have nots en de cans versus de can nots. Er ontstaan ongelijke kansen op een goed en gezond leven. De wil om mee te betalen voor de zorg of hulp die anderen nodig hebben staat onder druk (SCP 2019b). Groepen burgers en beroepskrachten voelen zich achtergesteld of als minder behandeld.

De verwachting is dat verschillen de komende jaren toenemen, ook binnen het domein van zorg en gezondheid. Lager opgeleiden hebben een lagere levensverwachting dan hoger opgeleiden, en leven minder jaren in goed ervaren gezondheid (RIVM 2018). De kloof tussen jong en oud groeit. Een groeiende groep ouderen die van zorg afhankelijk is en steeds minder jonge schouders om die last te dragen (CBS 2018; SCP 2018a). Ook genderverschillen vragen om aandacht. En medische en technologische mogelijkheden roepen vragen op: bijvoorbeeld of iedereen daar wel van kan of mag profiteren.

Traditionele oplossingen blijken onvoldoende om deze verschillen tegen te gaan. Het maakt de vraag relevant hoe we beter in kunnen spelen op pluriformiteit en wat we kunnen doen om problematische verschillen tegen te gaan. Al snel is daarbij de neiging om in te vullen wat de ander nodig heeft vanuit het eigen beeld van een goed leven, alsmede wetenschappelijke inzichten. Maar kan het ook anders, met meer oog voor de context en wat iemand zelf belangrijk vindt?

Onze bijdrage

Een antwoord formuleren op de vraag wanneer verschil in gezondheid of welzijn problematisch is kan niet zonder een maatschappelijk gesprek. Oplossingsrichtingen zijn per definitie een kwestie van ideologische voorkeuren. Maar discussies in een politiek verdeeld landschap mogen er nooit toe leiden dat groepen mensen tussen wal en schip belanden.

De Raad levert een bijdrage door verschillen te duiden en in kaart te brengen. En door de complexiteit ervan te onderzoeken. Waar ontstaat verschil, en hoe hangen verschillende vormen van ongelijkheid samen? Ook denken we na over hoe beleidsoplossingen rekening kunnen houden met persoonlijke omstandigheden of culturele verschillen, en dus niet voor iedereen hetzelfde hoeven te zijn.

Waar verschil problematisch is, vraagt dit om handelingsperspectieven voor een passende aanpak. Zo’n aanpak moet op alle niveaus onderzocht worden: micro, meso en macro. We gaan op zoek naar die momenten in het leven waar verschillen zich bij groepen mensen opstapelen, onoverbrugbaar worden of nog te weinig op de agenda staan. En we adviseren over wat eraan te doen is.

Wat gaan we in ieder geval doen (adviesprojecten 2020-2021)

Om aan de opgave te voldoen richt de Raad zich in de komende jaren in ieder geval op de volgende onderwerpen:

  • Dakloosheid
    We verkennen wat het perspectief van een recht op wonen kan betekenen voor de aanpak van dakloosheid in Nederland. Daarbij zoomen we niet alleen in op de mensen van wie bekend is dat ze dakloos zijn, maar ook op de ‘precair gehuisvesten’: de groeiende groep mensen die door een levens-gebeurtenis zoals een scheiding (tijdelijk) op straat dreigt te komen te staan.
  • Complexe ongelijkheid
    Verschillen zijn verweven met elkaar. Denk aan de samenhang tussen opleiding en onvoldoende bestaanszekerheid en gezondheid. We brengen deze complexiteit in beeld om te onderzoeken wanneer tussen sociale determinanten en in de levensloop verschillen het beste aan te pakken zijn. En hoe domein overstijgende investeringen of aanpakken kunnen helpen - als input voor een hernieuwd maatschappelijk debat.
  • Oplossingen voor mensen in een precaire situatie
    Een grote groep Nederlanders bevindt zich door een combinatie van armoede, schulden en bijvoorbeeld een taalachterstand of licht verstandelijke beperking permanent in een precaire situatie (SCP 2014b; SCP 2018b; Ministerie van Financiën 2019). Die situatie kan het hele leven bepalen, van opgroeien in armoede, een onzeker werkend leven met nauwelijks financiële buffers tot een kwetsbare oude dag. Ook hulp van de overheid biedt vaak slechts tijdelijke oplossingen voor één probleem en helpt hen niet of nauwelijks vooruit. Ze zijn permanent vatbaar voor tegenslag. Het zet hun gezondheid en welzijn onder druk. We duiken in de problematiek en verkennen onorthodoxe oplossingen om het tij te keren. Wat vraagt dit bijvoorbeeld van de toegang tot zorg en hulp, en welke kansen bieden vormen van sociale preventie?