Schurende stelsels

Steeds meer mensen krijgen door meervoudige of chronische problemen te maken met meerdere stelsels van zorg en ondersteuning. Die stelsels en systemen sluiten niet altijd goed op elkaar aan. De juiste hulp krijgen is dan moeilijk of frustrerend. Dat leidt tot verlies aan publiek vertrouwen en solidariteit. Wat leren we van knelpunten en wat is een perspectief voor de toekomst?

Maatschappelijke opgave

Het aanbod van zorg en ondersteuning is ondergebracht in verschillende wettelijke kaders, zoals de Zorgverzekeringswet, de Wet passend onderwijs, de Wet langdurige zorg en de Participatiewet. Die stelsels verschillen van aard, bijvoorbeeld in doelstelling, hoe voorzieningen worden betaald en hoe toegang is geregeld. Ook taal en cultuur kunnen sterk verschillen. Stelsels sluiten daardoor lang niet altijd goed op elkaar aan. Ook komt samenwerking over grenzen heen - vanuit wat mensen nodig hebben - moeizaam van de grond.

Steeds meer mensen hebben echter wel zorg of ondersteuning nodig vanuit verschillende stelsels. Juist kwetsbare mensen worden vaker van het kastje naar de muur gestuurd (RVS 2019). Het stelt hun ‘doenvermogen’ (WRR 2017) flink op de proef en niet iedereen vindt (op tijd) passende zorg of hulp. Ook hulpverleners en organisaties zijn veel tijd kwijt met afstemming en administratie. Burgers hebben moeite de waarde en bedoeling achter de stelsels te begrijpen (Nationale Ombudsman 2018). Dat schaadt legitimiteit en het vertrouwen in de overheid en in de stelsels van zorg en ondersteuning (SCP 2016b). De wil om mee te betalen aan collectieve voorzieningen staat onder druk, juist nu de kosten van de zorg stijgen (CBS 2019b). Zeker omdat burgers onvoldoende het gevoel hebben mee te kunnen beslissen over hoe hun zorg of ondersteuning is geregeld. Dat stelsels schuren is daarmee zowel een knelpunt voor individuele burgers als een maatschappelijk probleem.

Onze bijdrage

De toekomst van de huidige stelsels van zorg en ondersteuning staat prominent op de agenda. Op verschillende plekken wordt nagedacht over een mogelijke herinrichting. Ook wijzelf hebben er in het essay Complexe problemen, eenvoudige toegang (RVS 2019) recent aandacht voor gevraagd.

Dit debat komt nu op stoom en wij willen het de komende jaren richting geven vanuit het perspectief van een veranderende samenleving. Door te onderzoeken waar strijdige paradigma’s, waarden en normatieve opvattingen onder de inrichting van zorg en het sociaal domein vandaan komen. Wat zijn de aannames onder de huidige wetten en hoe kan een vernieuwde verhouding tussen overheid, markt, maatschappelijk initiatief en burger er in deze sectoren uitzien?

We buigen ons daarvoor over een aantal concrete casussen waar schurende stelsels of gebrekkige samenwerking tot acute knelpunten leiden. Bijvoorbeeld in de acute zorg en de zorg voor jeugd of voor ouderen. We willen scherpte brengen in de opbrengsten, maar ook in de weeffouten en tegenstrijdigheden in het huidige systeem, en onderzoeken hoe het anders kan. Zo bouwen we via concrete adviezen aan een richtinggevend verhaal voor de langere termijn. Daarbij betrekken we ook de perspectieven van bijvoorbeeld beelddenkers, schrijvers, hulpverleners en ervaringsdeskundigen.

Die reflectie verbinden we met meer concrete discussies over bijvoorbeeld het versterken van regionale samenwerking. En met de vraag of het hele stelsel op de schop moet, of dat bijvoorbeeld betere samenwerking over grenzen heen kan helpen om de huidige complexiteit en toekomstige vraag naar zorg en ondersteuning het hoofd te bieden. En hoe voorkomen we dat nieuw beleid zich opstapelt, zonder dat het tot de gewenste verandering leidt?

Wat gaan we in ieder geval doen (adviesprojecten 2020-2021)

Om aan de opgave te voldoen richt de Raad zich in de komende jaren in ieder geval op de volgende onderwerpen:

  • Acute zorg
    Naar aanleiding van een vraag van de Tweede Kamer onderzoeken wij hoe publieke waarden rondom acute zorg in de toekomst beter te borgen zijn. We werken verschillende scenario’s uit voor de organisatie, coördinatie en de financiering van acute zorg. Zo reiken we input aan voor beleidsvorming over de toekomst van de acute zorg.
  • Reflectie op regie in de zorg en het sociaal domein
    Voortbouwend op deze en andere casussen reflecteren wij op de uitgangspunten en bedoelingen achter stelselwijzigingen in de afgelopen 15 jaar, en de vertaling naar de praktijk. Daarmee bieden we ook een reflectie op huidige discussies over regionale samenwerking om tot meer regie in de regio te komen. Wat verstaan we precies onder het begrip ‘regio’, en zijn de verwachtingen van regie in de regio wel realistisch? Wanneer is het niveau van de individuele patiënt, de wijk, de gemeente, de regio of juist het landelijke of zelfs internationale niveau eigenlijk logisch?
  • De kunst van het innoveren
    Leren van elkaar, goede ideeën opschalen, of oude regels ‘de-implementeren’. Waarom gaat dat zo moeilijk in de zorg en sociaal domein? Hardnekkige houdingen als ‘not invented here’ of ‘het mag vast niet’ zitten vaak in de weg, net als bijvoorbeeld gebrekkige kennisoverdracht of communicatieproblemen door specialistische expertises. Hoe is gebrekkige innovatie te verklaren vanuit de inrichting van de stelsels en professionele en institutionele waarden en culturen? En hoe is er verandering in te brengen? Wat vraagt dit bijvoorbeeld van het leiderschap van bestuurders, toezichthouders en de overheid?
  • Privacy en gegevensuitwisseling
    Hoe kunnen ICT en een betere gegevens-uitwisseling eraan bijdragen dat burgers en professionals soepelere overgangen tussen stelsels, disciplines en organisaties ervaren? En wat vraagt dit aan leiderschap van bestuurders en toezichthouders van zorg- of ICT-bedrijven en van de ICT-vaardigheden van zorgverleners en van patiënten en cliënten? Wat is er nodig om dit te realiseren, bijvoorbeeld in balans met het medisch beroepsgeheim en hoe we denken over privacy in de zorg?