Gezonde en sociale leefomgeving

De leefomgeving kan een belangrijke bijdrage leveren aan onze gezondheid en ons welzijn. Maar onze omgeving kan ook ziekte, stress en eenzaamheid in de hand werken. Wat is een eigentijds en toekomstbestendig perspectief op een gezonde en sociale leefomgeving? Wat is daarbij de wisselwerking tussen collectieve en individuele preventie, en hoe komen we tot verandering?

De maatschappelijke opgave

Oplossingen voor gezondheidsproblemen zoeken we primair in het medische circuit, bij professionals in de zorg. Tegelijkertijd staat de zorg onder druk. De potentie van een omgeving die gezond gedrag in de hand werkt blijft daarbij onbenut (RIVM 2017). Sterker nog: het risico bestaat dat als er niets gebeurt, veranderingen in onze omgeving juist afdoen aan gezondheid of welzijn (RIVM 2018b). Steden worden immers drukker, andere gebieden juist leger en het milieu staat onder druk (CBS 2019a). In een steeds verder geïndividualiseerde, digitale wereld kijken we niet meer automatisch naar de mensen in onze directe omgeving om. Ook onze digitale omgeving kan dus een bedreiging zijn voor ons welzijn, door minder fysieke ontmoeting, minder beweging en nieuwe verslavingen. Zo raken leefomgeving en levensstijl elkaar.

Dit alles zet zeker de nabije fysieke leefomgeving (de buurt, de wijk, het stadsdeel of het dorp), maar ook onze digitale leefomgeving als het ware onder hoogspanning. Door vergrijzing zullen meer mensen aangewezen zijn op voorzieningen dichtbij huis. De beweging naar meer zorg thuis en in de wijk vraagt om nieuwe concepten en voorzieningen. Tegelijkertijd ontstaat er zo ook een kans. Om die omgeving opnieuw in te richten en in te spelen op de mogelijkheden die digitale innovaties eveneens bieden - als een belangrijk hulpmiddel om afstanden te verkleinen en eenzaamheid te verminderen. Dat vraagt een leefomgeving die niet alleen bijdraagt aan een betere gezondheid, maar ook blijft inspelen op diverse behoeften en mogelijkheden van alle bewoners en gebruikers ervan.

Onze bijdrage

We zoeken in dit thema naar verbetering voor de volksgezondheid buiten de zorg, in het hart van de samenleving. Onze bijdrage ligt ten eerste in het verbeelden van hoe een gezonde en sociale leefomgeving er in de komende jaren uit kan zien; behalve sociaal ook fysiek en digitaal. Dat vraagt om een eigentijds perspectief. Elke wijk is immers anders, kent lokale uitdagingen en heeft lokale potentie. Verbeelding bieden we door waar mogelijk actief te experimenteren, en door de verbeeldingskracht van ontwerpers en anderen te benutten.

Ten tweede gaat onze bijdrage ook over de governance van een gezondere nabije leefomgeving. Verbindingen tussen gezondheid en andere beleidsdomeinen zoals wonen of werken komen niet vanzelf van de grond. Ook binnen de zorg blijkt het lastig om meer recht te doen aan de potentiële gezondheidswinst van een gezonde leefstijl. Waar staan schotten in de weg? Wat is een uitweg bij tegengestelde belangen? Hoe brengen we potentiele gezondheidswinst beter in beeld? En wat is daarbij de rol van actoren buiten de zorg, zoals woningcorporaties of ontwerpers van openbare ruimte en gebouwen? We zoeken naar hoe denken over gezondheid samen kan gaan met andere maatschappelijke opgaven, zoals de energietransitie, het denken over de stad van de toekomst of de aanpak van krimpregio’s.

Wat gaan we in ieder geval doen (adviesprojecten 2020-2021)

Om aan de opgave te voldoen richt de Raad zich in de komende jaren in ieder geval op de volgende onderwerpen:

  • Beleid voor een gezonde omgeving
    Op basis van inzichten over brede determinanten van gezondheid, ook in de (nabije) leefomgeving (RIVM 2017), denken we na hoe beleidsmakers deze passend aan kunnen pakken. Hoever moet de overheid gaan in het creëren van een gezonde omgeving en het inzetten op gedragsverandering? We bieden een perspectief op preventief gezondheidsbeleid als vervolg op het huidige preventieakkoord en geven een vervolg aan het RVZ-advies ‘Zorg voor je gezondheid!’ (RVZ 2010).
  • Wonen, werken en zorgen in de wijk
    Op basis van de inspirerende inzendingen van de Who Cares prijsvraag uit 2017 denken we verder na over innovatieve vormen van wonen, werken en zorg in de wijk. Hoe creëren we niet alleen slimme, maar ook zorgzame steden en dorpen en leggen we de verbinding met bijvoorbeeld de waarde van werk. Ook vertalen we ervaringen van bestaande initiatieven naar slimme manieren om te investeren in voorzieningen in de wijk.
  • Gezonde digitale omgeving
    Onze levens spelen zich steeds meer in een digitale omgeving af. Zeker voor jongeren kan die digitale omgeving belastend en verslavend zijn (RIVM 2018a). Door bijvoorbeeld augmented en mixed reality vloeien de digitale en fysieke omgeving nog verder samen. Hoe houden we ook deze digitale omgeving sociaal en gezond? Maar ook: hoe benutten we kansen van digitale middelen om een zorgzame en sociale omgeving te creëren?